Encyklopedię od zawsze traktujemy jako źródło, co do którego nie mamy wątpliwości, że zawarte w nim informacje są sprawdzone i prawdziwe. A co, gdyby jednak było inaczej? Czy w świecie pełnym fake newsów jest jeszcze jakiekolwiek miejsce na obiektywizm i prawdę?

Weronika Gęsicka, 41-letnia artystka wizualna i fotografka, w swoim projekcie „Encyklopedia” zaprasza do przyjrzenia się bliżej temu, rzekomo rzetelnie opisanemu, światu. Zainspirowały ją fałszywe hasła w różnych encyklopediach, leksykonach i słownikach, które celowo tam umieszczono jako ochronę przed plagiatem czy naruszeniem praw autorskich lub jako zabawny sposób, w jaki redaktorzy mogli odcisnąć swoje piętno na tekście. Czasem są to pojedyncze wpisy, ale bywają i całe definicje niekoniecznie prawdziwe, np. w „Appletons’ Cyclopedia of American Biography”, według różnych źródeł, znajduje się od 150 do 200 wymyślonych postaci.

W historycznych publikacjach, które Gęsicka od kilku lat kolekcjonuje – kupując na aukcjach internetowych – sfabrykowanych wpisów znalazła kilkaset.

Trzy lata temu zaczęła również tworzyć do nich ilustracje – czasem są to kolaże na bazie fotografii kupionych w bankach zdjęć i przetworzonych w programie graficznym, czasem obrazy kreowane z pomocą sztucznej inteligencji. – W tamtym okresie popularne stawały się programy do tworzenia obrazów za pomocą AI. Ludzie byli nią zafascynowani i przerażeni jednocześnie. U mnie również takie mieszane uczucia przełożyły się na chęć zobaczenia, jak AI poradzi sobie z wymyślonymi przez człowieka, czasami bardzo dziwnymi opisami – tłumaczyła podczas premiery „Encyklopedii” na Międzynarodowym Festiwalu Fotografii w Łodzi.

Wybrane przez siebie hasła zastąpiła fotografiami: nieprawdziwym hasłom nadała fałszywy obraz. W ten sposób powstała unikalna encyklopedia niezgodnych z rzeczywistością wydarzeń, zwierząt, ludzi, miejsc i przedmiotów.

Gęsicka, która w swojej twórczości interesuje się kulturowymi zjawiskami manipulującymi rzeczywistością, tą pozornie zabawną kolekcją zachęca do krytycznego myślenia i weryfikacji informacji, co jest fundamentem egzystencji bez względu na to, jak bardzo technologicznie rozwinie się świat. Ale przede wszystkim stawia bardzo ważne pytania: jak możemy funkcjonować w erze manipulacji informacjami i fałszywych wiadomości, kiedy nawet encyklopediom nie można ufać? Na jakich źródłach możemy polegać, by mieć pewność, że nie dostarczają sfabrykowanych danych? Jak odróżnić fake newsy od wiarygodnych informacji? Co się dzieje, gdy choćby jeden błąd pojawi się w źródle, któremu ufamy?

Kruchość granicy między faktem a zmyśleniem w wydanej w ub.r. „Encyklopedii” zainteresowała jurorów jednej z najbardziej prestiżowych międzynarodowych nagród – Deutsche Börse Photography Foundation Prize, która od 1996 roku docenia artystów za wystawy lub książki, które wniosły znaczący wkład w fotografię w ostatnim roku.

Do finału w tegorocznej edycji jurorzy wybrali cztery projekty: tworzone we współpracy, długoterminowe reportaże dokumentalne, instalacje, prace multimedialne oraz eksperymentalną fotografię konceptualną. „Ta prowokująca do refleksji, silna w przekazie selekcja bada tematy wygnania i pamięci, nierówności płci oraz zaangażowania społecznego, tożsamości i przynależności, subkultur i klas społecznych we współczesnym życiu, a także zmieniających się granic między fotograficznym faktem a fikcją” – uzasadniono, wymieniając Gęsicką obok Jane Evelyn Atwood z USA, Amana Mahmoodiana (Iran) i Rene Matića (Wielka Brytania).

Wszyscy powalczą o główną nagrodę w wysokości 30 tys. funtów. Zwycięzcę poznamy 14 maja 2026 roku podczas gali w Londynie (wcześniej, bo od 6 marca do 7 czerwca, wybrane prace czterech nominowanych będą prezentowane na wystawie w The Photographers’ Gallery w Londynie). Polka ma duże szanse, bo porusza coraz ważniejszy problem w czasach, gdy treści generowane przez AI stają się normą, a odbiorcy są coraz bardziej zagubieni.

„W erze dezinformacji i manipulacji praca ta stanowi humorystyczne przypomnienie, że wiedza, niegdyś postrzegana jako stabilna i obiektywna, dziś staje się gruntem nieustannie się przesuwającym. W świecie przesyconym informacjami, w którym wiadomości, reklama i fikcja coraz częściej się przenikają, rodzi się pytanie: jak odróżnić to, co prawdziwe?” – ocenia „Encyklopedię” jury.

Jeśli Gęsicka wygra, dołączy do dotychczasowych laureatów, którymi są tak cenione nazwiska, jak Susan Meiselas, Juergen Teller, Rineke Dijkstra i Samuel Fosso, a w gronie finalistów w 2018 roku znalazł się także Polak, Rafał Milach. ﹡