Każdy został uformowany z cylindrów rzucanych na koło garncarskie, które artystka następnie rozciągnęła, nacięła i uformowała ręcznie. Kształt nawiązuje do XIII-wiecznych „kafelków garncarskich” produkowanych w Europie Wschodniej. Są hołdem dla tego momentu w historii ceramiki, kiedy rzemieślnikowi udało się wyraźnie wyjść poza schemat naczynia, stosując indywidualną kreację. Jedynym elementem dekoracyjnym są tu faliste rowki – odciski jej palców pozostawione na glinie. Poprzez swoją trójwymiarowość, plastyczność i przestrzenność ukazują niepowtarzalność każdego ruchu toczenia.

Ale mają coś jeszcze: kolor. Nie bez przyczyny. Zostały stworzone z glinianej bryły zawierającej odpady pochodzące z hałdy Żelazny Most na Dolnym Śląsku – największego w Europie składowiska odpadów powstających w procesie produkcji miedzi i jednego z największych na świecie. Obecnie ma ponad 2 tys. hektarów, a w najwyższym punkcie 80 metrów. Jest widoczny z kosmosu. I cały czas rośnie. Bo koncern KGHM dziennie z jednej ze swoich kopalni wyprowadza na powierzchnię 43 tys. ton urobku. Jednak miedź to niewielki odsetek, lwia większość to skała, która jest odpadem i którą należy gdzieś składować. Kosztem okolicznych lasów i przyrody. Szacunki przewidują, że za dekadę wysokość tego miejsca sięgnie nawet 114 metrów. Od lat mówi się o katastrofie ekologicznej.

Patanowska chce zwrócić uwagę na ten rosnący problem. – Przekształcając odpad z Żelaznego Mostu w ręcznie wykonane płytki, moja praca zachęca nas do refleksji nad ukrytymi kosztami wydobycia i nad tym, jak nasze wybory konsumenckie wpływają zarówno na ekologię, jak i na społeczeństwo – tłumaczy LIBERTYN.eu.

Bada, jak odpady górnicze można ponownie wykorzystać i przetworzyć na ceramikę. – Ta zmiana – od odpadów do czegoś użytecznego i symbolicznego – otwiera drogę do myślenia o wartości i trosce. Jest ona również zgodna z ideą rzemiosła Williama Morrisa: pracy z szacunkiem dla materiału i budowania więzi społecznych – dodaje.

By pokazać niezwykle niską wydajność wydobycia miedzi przez KGHM i ogromną skalę zanieczyszczeń oraz odpadów, jaki ów proces generuje (efektywność wydobycia sięga zaledwie 0,4 procent, co oznacza, że na każdą tonę rudy, 996 kg to odpady), artystka pokazała za pomocą koloru swoich kafli. W instalacji tylko 8 o barwie miedzi pojawia się wśród 1992 niebieskich, tworząc niepokojącą dysproporcję.

Co ciekawe, intensywnie niebieski odcień kafelków Patanowska uzyskała poprzez dodanie odpadów miedzi bezpośrednio do gliny. Łącząc eksperymenty z materiałami rzemieślniczymi z refleksją nad kryzysem klimatycznym, wskazuje na potencjał rzemiosła jako praktyki o uważności, trosce o środowisko i szacunku do materiałów.

KONSEKWENCJE

„The Ripple Effect” o wymiarach 6×7 metrów ma organiczny kształt i została podzielona na dwie strefy: górną, przypominającą ławkę, zapraszającą do siedzenia, leżenia, dotykania kafli i kontemplacji, oraz dolną: lekko nachyloną, po której spływa strumień wody z fontanny.

Woda – obecna w instalacji fizycznie i symbolicznie przywołana poprzez niebieski odcień płytek – to z jednej strony znak siły witalnej ożywiającej materię, a z drugiej – element zanieczyszczony, przechwycony przez przemysł. Zdaniem autorki, na Ziemi jej ilość jest skończona, krąży w nieskończonym cyklu, nieustannie powracając, podobnie jak konsekwencje naszych wyborów konsumenckich, społecznych i politycznych.

Całość jest otoczona delikatną miedzianą wstęgą, ledwo widoczną wzdłuż krawędzi, wskazującą na wartość zarówno nowego, jak i poddanego recyklingowi materiału, którego obieg – podobnie jak obieg wody – wymaga troski i uwagi.

– Jedną z moich inspiracji był kunszt miśnieńskiej fontanny stołowej „Triumf Amfitryty”, wykonanej przez Joachima Kendlera, a obecnie znajdującej się w Victoria & Albert Museum w Londynie. Ukazywała ludzką siłę poprzez naturę i była używana do mycia rąk. W mojej pracy dłonie również są ważne – zachęcam ludzi do dotykania płytek – wyjaśnia. – Chcę jednak przede wszystkim pokazać, że nie istniejemy bez natury. A przez naturę rozumiem również ziemię, wodę i minerały – skarby, które musimy cenić – dodaje.

Nawet nazwa – po polsku „Efekt domina” – wywodzi się z idei, że każda, nawet najmniejsza czynność, niesie za sobą konsekwencje – niczym fale rozchodzące się po wodzie. – Instalacja ucieleśnia tę ideę dzięki fontannie, gdzie woda nieustannie płynie i powraca, symbolizując cykle natury, od których wszyscy jesteśmy zależni – oznajmia Patanowska.

– Praca Alicji w poetycki sposób ucieleśnia jej troskę o materię, naturę i wodę. „The Ripple Effect” zachęca odwiedzających do zatrzymania się i zastanowienia nad konsekwencjami, wymownie angażując się w temat odpadów materiałowych i wyobrażając sobie ich przyszłość – mówi Carrie Chan, kuratorka z V&A w Londynie, która zamówiła u Polki tę instalację.

NAPRAWIANIE SZKÓD

Dzieło będzie można oglądać w Ogrodzie Madejskiego przy Victoria & Albert Museum podczas London Design Festival 2025 – od 13 września do 19 października. Polka liczy, że jej instalacja poruszy każdego widza: jednego bardziej estetyką, drugiego tematem. Ale efekt ma być ten sam – że firmy produkują to, co kupujemy, a więc głos każdego z nas ma tu wielkie znaczenie. Zachęca ludzi, by postrzegali zasoby jako skarby – cenne dary natury, jak robiło to rzemiosło przez wieki. I abyśmy pomyśleli o świecie jako o jednym żywym organizmie.

– „The Ripple Effect” jest zaproszeniem do zwolnienia tempa i zrozumienia, że nasze wybory konsumenckie kształtują ten organizm i niosą ze sobą trwałe konsekwencje dla środowiska. Mówię to nie ze strachu, lecz ze świadomości, uważności i czułości. Wszyscy jesteśmy połączeni – z Ziemią i ze sobą nawzajem – podkreśla.

Czy w czasach kurczenia się zasobów naturalnych jest jeszcze miejsce na dizajn? Na czym powinna polegać rola projektantów w obliczu takich problemów? – Ich rolą powinno być teraz naprawianie szkód spowodowanych przez poprzednie pokolenia. Niestety. ﹡