O DYSTANSIE:

Na co dzień pracuję i mieszkam w Knurowie na Górnym Śląsku. Jestem związany zawodowo i emocjonalnie ze środowiskiem osób z niepełnosprawnościami z naszego regionu, więc moje projekty zawsze odnoszą się do Ślązaków. Ponad dwadzieścia lat fotografuję ich życie, a także ich samotność. Stąd narodziło się „Nie/Zapomnienie” – na potrzeby książki zebrałem wszystkie fotografie wokół tej idei, najstarsze pochodzą 2014 roku, a najnowsze powstały w styczniu tego roku.

Wielu bohaterów moich zdjęć znam osobiście oraz ich bolesne losy, takie jak historia Andrzeja, którego matka „odwiedziła” dopiero na pogrzebie, w Domu Pomocy Społecznej, gdzie mieszkał przez wiele lat, nigdy wcześniej jej nie widzieliśmy. Jego obecność zaznaczała się w codziennym rytmie ośrodka – w pustym spojrzeniu przy stole w jadalni, w cichym przejściu korytarzem, w łóżku, które każdego ranka było tak samo starannie ścielone. Nie doświadczał odwiedzin. Nikt nie zadawał pytań o jego przeszłość…

Często to ludzie „zaopiekowani” materialnie, ale opuszczeni przez rodzinę. Co dla mnie, jako człowieka, nie jest łatwe emocjonalnie. A fotografa? Nie chciałbym, żeby to zabrzmiało zbyt pompatycznie, ale zawsze staram się, by losy ludzi, których fotografuję, były najważniejsze. Zawsze balansuję pomiędzy zdystansowaniem się od tematu a zaangażowaniem emocjonalnym w losy bohaterów. Ta postawa jest dla mnie kłopotliwa, ponieważ wielu moich bohaterów znam osobiście i przede wszystkim staram się im nie zaszkodzić. Z drugiej strony nie chcę popaść w ckliwość i naiwną narrację, którą łatwo epatować w tego rodzaju tematach fotograficznych.

O WRAŻLIWOŚCI:

Czy czuję, że mam prawo fotografować tych bezbronnych ludzi? To bardzo trudne i zarazem bardzo ważne pytanie. Zawsze pragnę zachować ich godność. Łatwiej jest mi zrobić dramatyczną i efekciarską fotografię, która będzie ukazywała człowieka niepełnosprawnego z niekorzystnej strony, ale tego unikam. Jednak w książce „Nie/Zapomnienie” nadałem sobie takie prawo. Celem tysięcy prac, które powstały w ramach całego cyklu, było jednak zachowanie pamięci o tych ludziach, a przede wszystkim zwrócenie uwagi na problem opuszczenia i osamotnienia.

Dla mnie w kontekście tego pytania bardzo ważne są słowa znanej polskiej kuratorki Andy Rottenberg: „Są tematy i obszary życia codziennego, których staramy się nie dostrzegać i nie pamiętamy o nich codziennie. Są artyści, którzy nam tę zasłonę odsłaniają i mówią: »zobaczcie jak żyją niektórzy, o których wy nie myślicie«. Oni sięgają po drastyczne tematy, ponieważ misja sztuki w dniu dzisiejszym nie polega na tym, żeby nam dostarczać przyjemności, tylko by nas poruszyć i budzić refleksję”.

Wiele dało mi też spotkanie wspaniałych pedagogów w Instytucie Twórczej Fotografii w czeskiej Opawie, m.in. Indřicha Štreita, który przez całe życie realizuje projekty społeczne w nurcie głębokiego odniesienia do człowieka. To on mnie uwrażliwił, by w specjalny i empatyczny sposób podchodzić do osoby fotografowanej.

O BLISKOŚCI:

Na początku znajomość z moimi bohaterami była powierzchowna, ale z czasem nawiązały się relacje, sympatia, po dłuższym czasie wspólnej „pracy” lepiej się poznawaliśmy. Mogłem bardziej się do nich zbliżyć, towarzyszyć im czasami w bardzo intymnych sytuacjach. Gdy czasem pytali mnie, dlaczego robię im zdjęcia, odpowiadałem, że interesuje mnie jak żyją. Wtedy patrzą na mnie i nie do końca dowierzają: „A co tu takiego ciekawego?”. Ja wtedy odpowiadam, że jestem człowiekiem, który fotografuje proste życia.

Ludzie nie związani z fotografią nie do końca rozumieją, jak pracuje taki fotograf, jak ja. Trzeba czasami gdzieś powrócić kilkakrotnie, by dopracować temat. Dlatego zawsze poruszały mnie ich słowa: czy znowu przyjadę na zdjęcia.

O NIEZGODZIE:

Niepełnosprawność nie jest dla mnie najważniejsza w tych zdjęciach. Najważniejszy jest człowiek dotknięty trudnym doświadczeniem choroby czy niepełnosprawności. Niepełnosprawność, dziwność i inność wynikająca z tej sytuacji jest zawsze dla mnie na drugim planie. Często słyszałem opinie odbiorców, którzy wręcz nie dostrzegali niepełnosprawności moich bohaterów.

Co zatem chcę przekazać tym cyklem? „Nie/Zapomnienie” jest próbą zmierzenia się z moją osobistą niezgodą na niezachowywanie pamięci o ludziach żyjących na skraju społecznego funkcjonowania, będących chorymi, niepełnosprawnymi, opuszczonymi przez najbliższych. Ideą książki jest przypomnienie tych, o których istnieniu nie dowiemy się z żadnego mainstreamowego medium lub z rodzinnych opowieści.

Współczesne czasy – na czele z wojną w Ukrainie, doświadczeniem pandemii oraz zmieniającym się światem z powodu rozwoju sztucznej inteligencji – nie skłaniają do zajmowania się takimi mało popularnymi i trudnym tematami. Myślę jednak, że skoro mam dostęp do tych ludzi i umiejętność opowiadania o nich poprzez fotografię, chciałbym zmienić postrzeganie przez społeczeństwo tych wykluczonych i skazanych na szybkie zapomnienie.

O MALARSKOŚCI:

Długo poszukiwałem swojej drogi w fotografii. Po latach odkryłem swój styl: pokazywać świat i egzystujących w nim ludzi w sposób malarski, z przemyślaną grą świateł. W tworzeniu zawsze staram się pamiętać o odbiorcy, chcę, aby moje prace zostały jak najlepiej zaprezentowane i były atrakcyjne wizualnie.

Nie staram się nikogo naśladować, pragnę fotografować zgodnie ze swoimi emocjami i uczuciami. Dopiero pokazując publicznie pierwsze prace, spotkałem się z uwagami, że są w hopperowskim klimacie. To bardzo miłe być porównywanym do wielkiego artysty, zwłaszcza, że kiedyś nawet próbowałem malować. Przede wszystkim jednak wierzę, że o sprawach trudnych i przejmujących należy opowiadać w sposób estetyczny dla odbiorcy, bo zakładam, że to pomoże do niego dotrzeć.

W takim sposobie obrazowania świata czuję się najlepiej. Ale moje zdjęcia nie są inscenizowane – pokazuję prawdę, moi bohaterowie naprawdę tak wyglądają w tych konkretnych przestrzeniach. W ramach cyklu „Nie/Zapomnienie” powstało parę tysięcy fotografii, ale w trakcie projektowania książki wybraliśmy tylko te, które najbardziej zbliżone są do jej idei. Miały mieć mocny charakter i silnie oddziaływać poprzez realia fotograficzne: kompozycję, kolor i światło. Bardzo mi zależało, by narracja fotograficzna wywołała emocje u odbiorcy. Pierwsze reakcje są zgodne z oczekiwaniami.

O MISJI:

Według statystyk, w Polsce co siódma osoba jest niepełnosprawna. My, tzw. normalsi, nawet nie mamy pojęcia, z czym oni borykają się co dnia. Trzeba ich traktować po prostu dobrze, bo nie mają łatwo w życiu. Niepełnosprawność nie powinna wykluczać.

Dla mnie, to tacy sami ludzie, jak inni. W sensie czysto ludzkim, kiedy odrzucimy wszystkie atrybuty niepełnosprawności, takie jak kule, wózek i to wszystko, co ogranicza, okazuje się, że pragniemy i oczekujemy tego samego. Każdy z nas mierzy się z samotnością i wszyscy chcemy być szczęśliwi!

Czy „Nie/Zapomnienie” ma misję? To chyba za dużo powiedziane. Wolę przytoczyć sentencję, którą gdzieś przeczytałem: „Fotograf to ktoś, kto chroni świat przed zapomnieniem”. Moim zadaniem jest chronienie pamięci właśnie o tych ludziach, opuszczonych przez rodzinę, nie mających przyjaciół. Razem z końcem ich życia często kończy się również jakikolwiek ślad po ich egzystencji. Nie ma bowiem osoby, w której pamięci przechowywałyby się wspomnienia o nich. Pozostaną po nich moje fotografie. ﹡